Tê Tê Java: Báu Vật Quý Hiếm Của Đông Nam Á Đang Bị Nguy Cấp

Tê tê Java, một loài động vật cực kỳ quý hiếm, chỉ xuất hiện tại Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam, đang phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng.

Trong bối cảnh con người đang ngày càng tiêu thụ động vật hoang dã một cách không bền vững, loài tê tê trở thành tâm điểm của các nỗ lực bảo tồn nhằm cứu vớt những loài động vật đang đứng trước bờ vực tuyệt chủng.

Hình ảnh một con tê tê đang ngáp ở Khu bảo tồn Khamab Kalahari, Nam Phi. (Nguồn: Workingwithwildlife).

Căn cứ theo dữ liệu từ Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã quốc tế (WCS), những hoạt động buôn bán động vật hoang dã trái phép tạo ra khoản lợi nhuận khổng lồ lên tới 10 tỷ đô la Mỹ mỗi năm trên toàn cầu. Bên cạnh đó, buôn bán gỗ và thủy sản bất hợp pháp cũng góp phần làm gia tăng tình trạng này.

Nhu cầu ngày càng tăng đối với nhiều sản phẩm từ động vật hoang dã, như thịt rừng hay nguyên liệu cho y học truyền thống, là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng săn bắn tê tê.

Đáng tiếc cho loài tê tê!

Loài động vật này, vốn sống lẩn khuất và chủ yếu hoạt động về đêm, đang phải đối mặt với nạn săn trộm để phục vụ nhu cầu của con người với nhiều mục đích khác nhau.

Tê tê là loài động vật có vú duy nhất được bao bọc hoàn toàn bằng lớp vảy cứng, giúp chúng tự bảo vệ khỏi những kẻ săn mồi. Lớp vảy này được cấu tạo từ keratin, giống như móng tay của con người, và khi gặp nguy hiểm, tê tê có thể cuộn tròn lại thành một quả bóng bảo vệ bản thân.

Tê tê cuộn tròn mình trong tư thế phòng thủ. (Ảnh chụp tại Khu bảo tồn Khamab Kalahari/Workingwithwildlife).

Chắc hẳn ít ai biết rằng một con tê tê có khả năng tiêu thụ đủ số lượng mối để bảo vệ hơn 40 mẫu Anh đất khỏi bị hủy hoại, từ đó góp phần bảo vệ sức khỏe của hệ sinh thái. Tuy nhiên, chính lớp vảy này lại là lý do khiến tê tê bị săn lùng nhiều nhất, khiến chúng trở thành loài động vật có vú bị buôn bán nhiều nhất toàn cầu, theo thông tin từ Tổ chức Cứu trợ Hoang dã WildAid.

Trên thế giới có tổng cộng 8 loài tê tê, tất cả đều nằm trong Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), từ phân hạng Cực kỳ nguy cấp đến Nguy cấp và Bị đe dọa tuyệt chủng. Tất cả đều được bảo vệ theo pháp luật.

Thế nhưng, nạn săn trộm nhằm lấy thịt và vảy của chúng vẫn diễn ra khắp nơi trên thế giới. Dù là tê tê Java, tê tê vàng hay tê tê đất khổng lồ, tất cả đều trở thành mục tiêu của những kẻ săn bắt.

Theo Worldwildlife, từ 2011 đến 2013, khoảng 116.990 đến 233.980 con tê tê bị giết để phục vụ cho những hoạt động buôn bán trái phép. Số lượng này chỉ là phần nổi trong tảng băng chìm, vì các chuyên gia ước tính rằng chỉ 10% trong số đó được ghi nhận.

Nhưng, loài tê tê nào đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao nhất?

Tê Tê Java – Niềm Tự Hào Của Đông Nam Á

Trong số 8 loài tê tê toàn cầu, tê tê Java (Manis javanica) được phân hạng là Cực kỳ nguy cấp (CR) theo Sách Đỏ IUCN 2019, với số lượng giảm mạnh tới 80% trong 21 năm qua.

[Cũng có hai loài khác trong nhóm tê tê được phân loại là CR, là tê tê Philippines (Manis Culionensis) và tê tê Trung Quốc (Manis pentadactyla). Bài viết này sẽ tập trung vào loài tê tê Java].

Tê tê Java là loài chỉ sống ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Tê tê Java, hay còn gọi là tê tê Sunda, là một trong bốn loài phân bố ở châu Á. Loài này chỉ sống ở các quốc gia Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam (miền Trung và miền Nam), Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia, Singapore, Indonesia và Brunei.

Tê tê Java trưởng thành có chiều dài từ 75 đến 121 cm và nặng khoảng 10 kg, với con đực thường lớn hơn con cái.

Theo thông tin từ IUCN, tê tê Java được liệt kê là loài nguy cấp tại Việt Nam. Ở ba khu vực như Khu bảo tồn thiên nhiên Khe Nét (Quảng Bình), Khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ (Hà Tĩnh) và Vườn quốc gia Sông Thanh (Quảng Nam), quần thể tê tê Java đã giảm mạnh do áp lực săn bắn trong nhiều thập kỷ.

Chúng thường sống trong các khu rừng nguyên sinh và thứ sinh, bao gồm cả rừng khộp và các vùng canh tác gần khu dân cư.

Tê tê Java chủ yếu hoạt động về đêm và thường ăn kiến, mối và các loại côn trùng khác, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của quần thể côn trùng.

Tê tê Java nổi tiếng với khả năng leo trèo và bơi lội rất giỏi. (Ảnh: CC BY-SA 4.0).

Loài tê tê Java có khả năng thích ứng tốt với môi trường sống giống như vùng đất ngập nước, chẳng hạn như khu vực U Minh ở Việt Nam.

Các quốc gia có sự hiện diện của tê tê Java đang phối hợp bảo vệ đa dạng sinh học, với nhiều luật pháp và quy định hỗ trợ.

Bên cạnh đó, tê tê Java và toàn bộ loài tê tê cũng được bảo vệ theo các hiệp ước quốc tế. Năm 2016, hơn 180 chính phủ đã ký kết một thỏa thuận nhằm chấm dứt mọi hoạt động buôn bán tê tê hợp pháp và bảo vệ chúng khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

Các tổ chức như Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) và TRAFFIC vẫn đang nỗ lực nhằm bảo vệ các loài động vật khỏi bị tội phạm hoang dã.

Tại Việt Nam, vào năm 2019, Chính phủ đã ban hành Nghị định 06/2019/NĐ-CP, đưa tê tê Java vào danh mục động vật rừng nguy cấp và quý hiếm nhóm IB.

Nhờ các biện pháp bảo vệ, một số tê tê Java đã được chăm sóc và thả về tự nhiên.