Khám Phá Cách Đặt Tên Các Ngôi Sao Trên Bầu Trời

Ngắm nhìn bầu trời đêm, bạn có bao giờ tự hỏi làm thế nào những ngôi sao được đặt tên? Trong suốt hàng thiên niên kỷ, con người đã phát triển nhiều phương pháp để xác định và phân loại các ngôi sao, từ những cái tên đầy biểu cảm đến ký hiệu khoa học hiện đại.

Chắc hẳn bạn đã từng dành nhiều thời gian trong những đêm quang đãng để chiêm ngưỡng vẻ đẹp của các ngôi sao và thiên thể khác. Những người yêu thích bầu trời có thể nhận diện những ngôi sao sáng một cách dễ dàng, nhưng câu hỏi rằng những ngôi sao đó được xác định và đặt tên như thế nào vẫn còn là một bí ẩn thú vị.

Số lượng ngôi sao trên bầu trời là vô hạn, và ngay cả khi bạn không sử dụng kính thiên văn, hàng trăm ngôi sao vẫn có thể hiện lên rõ ràng trong ánh sáng đêm. Vậy, làm thế nào mà các ngôi sao này đã có tên và được phân loại qua các thế kỷ?

Hình ảnh của chòm sao Song Tử từ tập bản đồ sao của Bayer

Để hiểu được quy trình này, trước tiên chúng ta sẽ điểm qua những mốc lịch sử về cách mà con người đã đặt tên cho các ngôi sao. Những ngôi sao sáng nhất bầu trời đã có tên gọi từ lâu, và những tên gọi này thường được sử dụng cho đến nay. Tuy nhiên, trong thiên văn học hiện đại, việc xác định tên ngôi sao thường dựa vào một hệ thống ký hiệu chữ và số.

Ví dụ, ngôi sao nổi bật nhất trong chòm sao Lyra được gọi là Vega, nhưng nó cũng có các ký hiệu khác như Alpha Lyrae (theo ký hiệu Bayer) và 3 Lyrae (theo ký hiệu Flamsteed). Những ký hiệu này là cách phân loại chính thức được sử dụng trong nhiều danh mục thiên văn.

Chúng ta sẽ tìm hiểu kỹ hơn về những cái tên đã được đặt cho các ngôi sao, từ nguồn gốc cổ xưa đến những tên gọi hiện đại mà nhiều tổ chức như Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU) đã thiết lập. Hầu hết các tên gọi cổ điển có nguồn gốc từ thời kỳ Hy Lạp cổ đại. Một số ví dụ điển hình bao gồm Sirius – sao Thiên Lang, Procyon và Arcturus – ngôi sao nằm trong chòm sao Ursa Major (Con gấu lớn).

Sơ đồ của Tam giác mùa xuân nổi tiếng. Sao Arcturus theo sau Ursa Major, trong khi nó di chuyển trên bầu trời.

Một điều thú vị là nhiều tên gọi của các ngôi sao có nguồn gốc từ Ả Rập, được tạo ra bởi các nhà thiên văn Ả Rập trong suốt thời kỳ Trung cổ. Những cái tên này thường đi kèm với các truyền thuyết và ý nghĩa gắn liền với bản chất và vị trí của chúng trong các chòm sao. Chẳng hạn, Deneb có nghĩa là “đuôi” và Aldebaran có nghĩa là “người theo dõi”. Fomalhaut có nghĩa là “miệng của cá voi”.

Biểu đồ này chứa tên riêng của các ngôi sao nổi bật trong chòm sao Sư Tử. Các chữ cái Hy Lạp trong ngoặc đơn là ký hiệu Bayer của các ngôi sao tương ứng.

Hiện nay, quy trình đặt tên cho các ngôi sao không nhận được nhiều sự chú ý vì nó bao gồm nhiều thủ tục phức tạp. Thậm chí một số ngôi sao đã nhận tên giống nhau, ví dụ như ‘Deneb’ trong chòm sao Cygnus và ‘Denebola’ trong chòm sao Leo. Khi tên mang nguồn gốc Ả Rập được dịch sang các ngôn ngữ khác, ý nghĩa của chúng có thể bị mất đi.

Vào thế kỷ 17, Johannes Bayer đã phát hành một danh mục đặt tên các ngôi sao, trong đó ông sử dụng chữ cái Hy Lạp để ký hiệu cho các ngôi sao theo độ sáng giảm dần trong một chòm sao. Ngôi sao sáng nhất được ký hiệu là ‘Alpha’, tiếp theo là ‘Beta’, và cứ thế tiếp tục với các ngôi sao sáng hơn. Chẳng hạn như ngôi sao Sirius, ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Canis Major, được gọi là “Alpha Canis Majoris”.

Chòm sao Orion và các chòm sao lân cận khác cho thấy các ký hiệu Bayer của các ngôi sao cấu thành của nó

Tuy nhiên, không phải lúc nào Bayer cũng tuân theo sơ đồ độ sáng của mình. Trong chòm sao Ursa Major, ông đã chỉ định các chữ cái Hy Lạp từ phía tây sang phía đông mà không theo thứ tự độ sáng. Do đó, hai ngôi sao sáng nhất lại được gọi là “Beta Geminorum” và “Alpha Geminorum”.

Thực tế thú vị là Bayer chỉ có 24 chữ cái Hy Lạp. Để giải quyết vấn đề này, ông đã sử dụng các chữ cái Latinh và cột số để phân loại các ngôi sao từ 25 cho đến 76.

Hai thế kỷ sau khi Bayer phát triển hệ thống của mình, John Flamsteed đã giới thiệu một phương pháp phân loại mới. Trong phương pháp này, các ngôi sao được đánh số theo thứ tự từ Tây sang Đông trong mỗi chòm sao. Ngôi sao ở phía Tây nhất trong chòm sao Kim Ngưu sẽ có ký hiệu là 1 Tauri, và tiếp theo là 2 Tauri, v.v. Mỗi tên chòm sao được thêm vào sau số Flamsteed. Hơn 2.600 ngôi sao đã được chỉ định số Flamsteed.

Hình ảnh của các ngôi sao lõi trong cụm sao Hyades.

Các tên gọi theo hệ thống Bayer và Flamsteed chủ yếu tập trung vào những ngôi sao sáng trong một chòm sao. Khi các ngôi sao kém nổi bật hơn được phát hiện, cần có những hệ thống mới để nhận diện. Do đó, các danh mục mới đã ra đời dựa trên tọa độ của ngôi sao trên bầu trời, tương tự như các vĩ độ trên Trái Đất, mà không liên quan đến chòm sao chính.

Danh mục Ngôi sao sáng Yale là một trong những danh mục phổ biến trong thiên văn học. Trong danh mục này, các ngôi sao được chỉ định là ‘HR’ hoặc ‘BS’, theo sau là một số bốn chữ số. Danh mục này chứa khoảng 9.110 ngôi sao, ví dụ điển hình bao gồm HR 2326 (tên riêng: Canopus) và HR 7001 (tên riêng: Vega).

Bản đồ bầu trời với các vị trí sao từ Danh mục Sao Sáng

Một danh mục khác thường được sử dụng là Danh mục Henry Draper (HD), danh mục này liệt kê hơn 225.000 ngôi sao và sử dụng các vị trí của chúng trên bầu trời, mở đầu bằng tiền tố “HD” và theo sau là một số sáu chữ số. Đồng thời, danh mục này cũng cung cấp thông tin về lớp quang phổ của các ngôi sao, một chỉ báo về loại bức xạ mà ngôi sao phát ra.

Một danh sách nổi tiếng khác để xác định những ngôi sao mờ là Durchmusterung, bao gồm những ngôi sao mờ hơn 50 lần so với ngôi sao mờ nhất có thể nhìn thấy bằng mắt thường.

Các danh mục khác nhau như danh mục Đài quan sát vật lý thiên văn Smithsonian (SAO), danh mục Vị trí và Chuyển động thích hợp (PPM) và danh mục Ngôi sao dẫn đường cho kính viễn vọng không gian Hubble (GSC) cũng rất hữu ích trong việc nhận diện sao. Một ví dụ là ‘Betelgeuse’, ngôi sao thứ hai trong chòm sao Orion, có các ký hiệu như: Alpha Orionis (kí hiệu Bayer), 58 Orionis (kí hiệu Flamsteed), HR2061 (danh mục Ngôi sao sáng Yale), HD39801 (danh mục Henry Draper), BD + 7 1055 (danh mục Bonner Durchmusterung), và SAO113271 (danh mục Smithsonian).

Cho đến nay, các danh mục liên quan đến các ngôi sao đơn lẻ thường có độ lớn cố định. Tuy nhiên, các hệ sao đôi hoặc chùm sao – hai hoặc nhiều ngôi sao gần nhau – cũng cần có cách ghi nhãn riêng. Thông thường, ngôi sao chính sẽ được chỉ định là chữ ‘A’ và các ngôi sao đồng hành sẽ được ký hiệu bằng các chữ cái khác. Ví dụ, Sirius, ngôi sao sáng nhất, có ngôi sao chính gọi là Sirius A và đồng hành là Sirius B.

Hệ sao đôi với ngôi sao chính được gắn nhãn là Sirius A và ngôi sao đồng hành là Sirius B

Đối với các ngôi sao biến thiên, quy trình ghi nhãn được phát triển bởi Friedrich Wilhelm Argelander, người đã sử dụng các chữ cái còn lại trong ký hiệu Bayer, ví dụ ngôi sao biến thiên đầu tiên sẽ có ký hiệu là ‘R’, tiếp theo là ‘S’, và cứ thế tiếp tục. Sau khi hết chữ cái, các chữ cái kép sẽ được dùng.

Sau đó, các nhà thiên văn thường sử dụng V theo sau bởi số có ba chữ số, ví dụ như V335 Tauri trong chòm sao Kim Ngưu, là ngôi sao biến thiên theo danh pháp này.

Ngôi sao biến quang được dán nhãn là RS Puppis, được chụp bởi kính viễn vọng Không gian Hubble của NASA

Việc đặt tên và lập danh mục sao là một phần không thể thiếu trong nghiên cứu thiên văn hiện đại. Sự gia tăng số lượng các cuộc khảo sát giúp làm tăng số lượng sao, và việc đặt tên cho chúng giúp cho việc nghiên cứu các thuộc tính và tính chất của chúng trở nên dễ dàng hơn. Đôi khi, các danh mục cũng cung cấp nhiều thông tin hữu ích về các ngôi sao được khảo sát.

Con người đã tạo ra những bước tiến đáng kể trong việc nghiên cứu các vì sao và hệ sao, với việc đặt tên sao đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu và đánh giá các kỳ quan trong không gian.