Siêu Đập Tam Hiệp: Nguy Cơ Tích Tụ Trầm Tích Sau 18 Năm Hoạt Động

Đập Tam Hiệp, biểu tượng cho sự kiêu hãnh của ngành thủy điện Trung Quốc, là một trong những công trình xây dựng lớn nhất trong lịch sử. CNN đã nhấn mạnh mức độ quan trọng của nó trong một bài viết vào năm 2020.

Với tổng kinh phí đầu tư lên đến 200 tỷ Nhân dân tệ (tương đương 28,6 tỷ USD) và cuộc di dời hơn 1 triệu người, dự án này là kết quả của gần hai thập kỷ lao động không ngừng. Hoàn thành vào năm 2006, đập có chiều cao 181 mét và chiều dài 2.335 mét, được thiết kế không chỉ để sản xuất điện mà còn để kiểm soát lũ lụt cho con sông Dương Tử – dòng sông dài nhất châu Á.

Quá trình xây dựng đập này không chỉ đơn thuần là một công trình kỹ thuật, mà còn là một bước ngoặt lịch sử, khi nó được xây dựng tại điểm dốc nguy hiểm nhất của sông Dương Tử, một công trình mà nhiều người so sánh với các kim tự tháp của Ai Cập, theo Washington Post.

Hình ảnh chụp từ trên cao vào ngày 27 tháng 7 năm 2020, cho thấy tình trạng xả lũ tại Đập Tam Hiệp ở tỉnh Hồ Bắc, miền trung Trung Quốc. (Ảnh: Wang Gang/Xinhua via Getty Images).

Đập Tam Hiệp đã chứng tỏ mình là một “gã khổng lồ sản xuất điện” với công suất phát điện lên tới 22.500 Megawatt, gấp ba lần công suất của Đập Grand Coulee tại Mỹ, theo thông tin từ CNN.

Truyền thông Trung Quốc báo cáo rằng trong 20 năm qua, đập đã đóng góp hơn 22.000 tỷ Nhân dân tệ (hơn 3.000 tỷ USD) cho sự phát triển kinh tế đất nước.

Trong các năm 2018, 2020 và 2021, điện năng hàng năm từ nhà máy đã vượt qua 100 tỷ kilowatt-giờ (kWh), với kỷ lục 111,8 tỷ kWh trong năm 2020.

“Dù mang đến nhiều lợi ích, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề nghiêm trọng cần giải quyết”, theo tuyên bố của Quốc vụ viện Trung Quốc.

Những Thách Thức Đứng Trước Đập Tam Hiệp

Sự vận hành của đập không những ảnh hưởng đến kinh tế, mà còn tác động nặng nề đến môi trường và xã hội. Hàng triệu người đã phải thay đổi cuộc sống vì sự di dời này.

Áp lực từ khối lượng nước khổng lồ phía sau đập đã dẫn đến sự xói mòn dọc theo bờ sông Dương Tử, cùng với sự biến động mực nước ngày càng gia tăng đã gây ra lở đất tại nhiều khu vực, theo thông tin từ Tân Hoa xã.

Nghiên cứu của NASA cho thấy rằng sự tồn tại của con đập này còn có khả năng làm chậm vận tốc quay của Trái đất, một hiện tượng không bình thường do khối lượng nước được giữ lại.

Có một mối nguy lớn hơn đến từ trầm tích tích tụ. Nhờ vào việc chặn dòng chảy của sông Dương Tử, đập đã giữ lại khối lượng phù sa khổng lồ, không chỉ làm giảm khả năng kiểm soát lũ mà còn gây xói mòn ở vùng hạ lưu sông.

Thông tin từ truyền thông Trung Quốc cho biết, 18 năm sau khi hoàn thành (2006-2024), đập đã tích tụ 1,8 tỷ tấn trầm tích, tương đương với một ngọn núi nhỏ.

Theo nghiên cứu đăng tải trên ResearchGate vào năm 2024 của PGS. Bas Van Maren (Đại học Công nghệ Delft, Hà Lan) và Giáo sư Shilun Yang (Đại học Sư phạm Hoa Đông, Trung Quốc), tốc độ tải trầm tích sông Dương Tử đã giảm đáng kể trong 20 năm qua do sự ảnh hưởng của đập.

“Diện tích lưu vực của sông Dương Tử là 1,8 triệu km² và lưu lượng khoảng 30.000 m³/giây. Tải lượng trầm tích trung bình tại Nghi Xương trong giai đoạn 1950-2000 là 501 triệu tấn mỗi năm”.

Lưu lượng nước chảy vào đập trong năm 2020 đã đạt mức 75.000 mét khối một giây. (Ảnh: Xinhua/PA).

Những năm đầu sau khi đập đi vào hoạt động, đến 64% trầm tích được giữ lại trong hồ chứa. Con số này hiện đã tăng lên trên 80%, cho thấy sự tích tụ trầm tích ngày càng nghiêm trọng.

Điều đặc biệt là kích thước các hạt trầm tích cũng đã thay đổi sau khi đập đi vào hoạt động. Trung bình hàng năm, kích thước hạt tải trọng lơ lửng trước khi xây dựng là khoảng 10 micrometer, nhưng đã giảm xuống còn 4,4 micrometer. Điều này có nghĩa là, sau khi đập vận hành, sông Dương Tử chỉ còn phát thải được các hạt đất sét và bùn mịn ra khỏi đập, trong khi cát và trầm tích thô chỉ xuất hiện khi có các đợt xả lũ lớn.

Ảnh Hưởng Của Sự Tích Tụ Trầm Tích

Đập Tam Hiệp, nằm trên sông Dương Tử, có sự tích tụ trầm tích do lượng nước lớn gây ra, phần nào khiến khu vực Trùng Khánh gần đó gặp nguy hiểm nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài. Nguy cơ này nếu xảy ra sẽ mang lại hậu quả nghiêm trọng.

Giáo sư Hoàng Vạn Lý, một trong những chuyên gia về thủy lực nổi tiếng của Trung Quốc, đã từng cảnh báo rằng các cảng của Trùng Khánh có thể bị tắc nghẽn bởi phù sa và sỏi trong khoảng một thập kỷ tới.

Giáo sư, chuyên gia thủy lực Hoàng Vạn Lý. (Ảnh: Hoàng Vạn Lý).

Báo Washington Post dẫn lời các nhà thủy văn cho rằng lượng phù sa lớn của sông Dương Tử sẽ cản trở hoạt động của các tuabin và lấp đầy đáy hồ chứa, ảnh hưởng nhiều đến môi trường và có thể dẫn đến lũ lụt nghiêm trọng.

“Việc bồi lắng hàng trăm triệu tấn mỗi năm nhất định sẽ làm tắc cảng Trùng Khánh, gây ngập lụt ở khu vực thượng nguồn và gây thiệt hại lớn về người và tài sản” – Giáo sư Hoàng Vạn Lý từng cảnh báo như vậy.

Lời cảnh báo này đã trở thành hiện thực khi sau 18 năm, đập đã tích tụ 1,8 tỷ tấn trầm tích với tốc độ bồi lắng 100 triệu tấn mỗi năm.

Tại sao sự tích tụ trầm tích lại có thể dẫn đến lũ lụt? Bởi vì khi trầm tích gia tăng, dung tích lưu trữ của hồ chứa sẽ giảm xuống, làm giảm khả năng kiểm soát lũ, dẫn đến tình trạng ngập lụt ở vùng trung và hạ lưu sông Dương Tử, nơi có mật độ dân cư cao và phát triển kinh tế mạnh mẽ.

Đây sẽ là bài toán nan giải cho chính phủ Trung Quốc. Việc giải quyết vấn đề bồi lắng không chỉ nhằm duy trì hoạt động bình thường của hồ chứa mà còn để bảo vệ môi trường sinh thái sông Dương Tử, đảm bảo sử dụng bền vững tài nguyên nước và bảo vệ sự an toàn của nhân dân.