Từ tiếp nhận công nghệ đến vị thế dẫn đầu: hành trình đổi mới của Trung Quốc

Trong vài thập niên gần đây, Trung Quốc chuyển hướng từ nơi tiếp nhận công nghệ sang một quốc gia chủ động nghiên cứu và sản xuất công nghệ cao. Quá trình này không diễn ra ngẫu nhiên: đó là hệ quả của các chính sách công, hợp tác quốc tế, đầu tư vào nhân lực và xây dựng cơ sở hạ tầng nghiên cứu.

Khởi đầu: hợp tác quốc tế và chuyển giao công nghệ

Trong những năm 1964, quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và một số nước phương Tây bắt đầu phát triển, mang theo những thoả thuận về chuyển giao công nghệ. Các dự án hợp tác trong lĩnh vực đường sắt, năng lượng hạt nhân và hàng không dân dụng đã đưa thiết bị, quy trình và chuyên môn vào Trung Quốc, tạo nền tảng cho bước nhảy vọt về sau.

Một ví dụ cụ thể là nhà máy điện hạt nhân Daya Bay: đây là nhà máy thương mại quy mô lớn đầu tiên của Trung Quốc sử dụng hai lò phản ứng kiểu nước áp lực PWR-900 do công ty Pháp Framatome cung cấp. Những dự án dạng này không chỉ cung cấp công nghệ mà còn truyền tải kinh nghiệm quản lý dự án và tiêu chuẩn vận hành.

Lò phản ứng hạt nhân tại nhà máy điện Daya Bay, Trung Quốc được xây dựng nhờ quá trình chuyển giao công nghệ với công ty Framatome, Pháp (Ảnh: Berkeley Labs New Center).

Hệ sinh thái trong nước: từ đặc khu đến chuỗi đổi mới

Song song với hợp tác quốc tế, Trung Quốc chú trọng phát triển môi trường nội địa thuận lợi cho đổi mới. Các đặc khu kinh tế, như Thâm Quyến, đã trở thành nơi tập trung doanh nghiệp công nghệ, nguồn nhân lực và vốn, thúc đẩy hình thành cộng đồng nghiên cứu-đổi mới trong nước.

Đặc khu kinh tế Thâm Quyến (Trung Quốc).

Từ những kỹ sư, nhà khoa học trở về sau khi học tập ở nước ngoài đến các doanh nghiệp khởi nghiệp và nhà sản xuất quy mô lớn, Trung Quốc đã xây dựng chuỗi giá trị cho nhiều ngành: từ tinh chế silicon phục vụ tấm pin mặt trời đến sản xuất module và hệ thống lưu trữ năng lượng.

Chỉ số và bằng sáng chế: bằng chứng về năng lực sáng tạo

Các tổ chức quốc tế đã ghi nhận sự gia tăng về hoạt động sáng tạo của Trung Quốc. Văn phòng Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) cho thấy Trung Quốc dẫn đầu về hồ sơ bằng sáng chế trong nhiều lĩnh vực như khoa học máy tính, viễn thông và điện tử. Những con số này phản ánh năng lực tạo ra các giải pháp kỹ thuật và bảo hộ sở hữu trí tuệ trong nước.

Báo cáo của một viện nghiên cứu cũng nêu rằng Trung Quốc dẫn trước Hoa Kỳ ở 37 trên 44 công nghệ được coi là quan trọng, bao gồm các lĩnh vực như mạng vô tuyến (5G, 6G), pin ôtô điện, vật liệu nano, lớp phủ tiên tiến, siêu tụ điện, hydro và công nghệ siêu thanh. Một số ý kiến chuyên gia cho rằng trong tương lai gần Trung Quốc có khả năng thống trị hay chiếm ưu thế ở 8 trong số các công nghệ này.

Doanh nghiệp và sản phẩm: từ sao chép đến tự chủ

Không chỉ dừng ở nghiên cứu, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã phát triển sản phẩm cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Ví dụ đã có thời điểm tập đoàn Huawei đạt vị trí dẫn đầu thế giới về điện thoại vượt qua Samsung trong một số giai đoạn; cùng lúc đó, ngành ôtô điện Trung Quốc chiếm thị phần lớn trên thị trường toàn cầu — năm 2022, thị phần ôtô điện của Trung Quốc đạt khoảng 60% trên toàn cầu.

Hệ quả là các công ty phương Tây trong một số lĩnh vực gặp áp lực cạnh tranh mạnh mẽ, nhất là khi các doanh nghiệp Trung Quốc mở rộng năng lực sản xuất, hạ giá thành và cải thiện chất lượng sản phẩm.

Hạ tầng nghiên cứu và nguồn lực con người

Đầu tư cho nghiên cứu khoa học của Trung Quốc tăng mạnh về quy mô. Theo dữ liệu được công bố, chi tiêu cho khoa học và công nghệ của Trung Quốc đạt gần 5 tỷ đô la, so với ngân sách của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) là 4,4 tỷ đô la. Song song đó, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) có hơn 60.000 nhà nghiên cứu, cao gấp đôi quy mô của CNRS.

Sự gia tăng đầu tư và quy mô nhân lực đi kèm với việc cải thiện chất lượng công bố khoa học: các tổ chức Trung Quốc gia nhập và thậm chí dẫn trước trong nhiều bảng xếp hạng học thuật. Theo một số bảng đánh giá, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc đã vượt qua một số tổ chức danh tiếng như Đại học Harvard, Hiệp hội Max Planck và CNRS về một số tiêu chí ảnh hưởng khoa học.

Ở cấp độ cá nhân, số nhà nghiên cứu Trung Quốc được liệt kê trong các nhóm tác giả có ảnh hưởng toàn cầu tăng lên: có 304 nhà nghiên cứu thuộc Top 10.000, 1.982 trong Top 50.000 và 4.178 trong Top 100.000. So sánh với Pháp, con số tương ứng lần lượt là 177, 1.214 và 2.856.

Những lĩnh vực nổi bật và hệ quả địa chính trị

Những lĩnh vực mà Trung Quốc nổi bật hiện nay bao gồm viễn thông, năng lượng tái tạo, pin cho xe điện, vật liệu mới và hàng không dân dụng. Sự trưởng thành của các ngành này không chỉ thay đổi cán cân cạnh tranh trong thế giới doanh nghiệp mà còn tác động đến an ninh công nghệ, chuỗi cung ứng và chính sách công quốc tế.

Sự chuyển dịch từ tiếp nhận công nghệ sang sáng tạo nội địa làm phát sinh cả cơ hội và thách thức: các đối tác quốc tế có thể mất lợi thế cạnh tranh, trong khi Trung Quốc có thêm công cụ để thúc đẩy tăng trưởng dài hạn.

Những điểm cần theo dõi khi đánh giá tiến trình này

Khi nhìn vào tiến trình phát triển, cần lưu ý một số yếu tố để đánh giá bền vững của hệ sinh thái đổi mới:

• Chất lượng công bố khoa học và trích dẫn hơn là chỉ số lượng công bố;
• khả năng thương mại hóa bằng sáng chế và sản phẩm từ phòng thí nghiệm ra thị trường;
• mức độ tự chủ trong các công nghệ then chốt và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu;
• đầu tư liên tục vào đào tạo nhân lực và cơ sở nghiên cứu quy mô lớn.

Câu hỏi thường gặp

Bằng sáng chế có phản ánh trình độ nghiên cứu không?

Bằng sáng chế cho thấy hoạt động đổi mới và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, nhưng cần kết hợp đánh giá chất lượng bằng sáng chế và khả năng thương mại hóa để hiểu rõ hơn về giá trị nghiên cứu.

Trung Quốc đang dẫn trước ở những công nghệ nào?

Theo báo cáo được nhắc đến trong dữ liệu gốc, Trung Quốc dẫn trước ở 37 trên 44 công nghệ then chốt, trong đó có mạng vô tuyến, pin xe điện, vật liệu nano, lớp phủ tiên tiến và siêu thanh; có dự báo rằng nước này có thể chiếm ưu thế mạnh ở một số công nghệ trong tương lai gần.

Vai trò của các đặc khu như Thâm Quyến là gì?

Đặc khu đóng vai trò tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp công nghệ, thu hút nhân lực chất lượng cao và hình thành các chuỗi cung ứng chuyên môn hóa, góp phần thúc đẩy đổi mới nội địa.

Đầu tư cho nghiên cứu có tăng không?

Dữ liệu cho thấy chi tiêu cho khoa học và công nghệ của Trung Quốc đạt gần 5 tỷ đô la, thể hiện cam kết tăng nguồn lực cho khoa học hạ tầng và nhân lực.

Kết luận: tầm nhìn dài hạn và những điều cần lưu ý

Hành trình của Trung Quốc từ tiếp nhận công nghệ đến xây dựng năng lực sáng tạo nội địa là một quá trình nhiều tầng lớp: hợp tác quốc tế, phát triển hạ tầng, đào tạo nhân lực, và chính sách khuyến khích đổi mới. Những con số về bằng sáng chế, quy mô tổ chức nghiên cứu, và tỷ lệ chi tiêu cho khoa học cho thấy một bức tranh rõ ràng về sự trỗi dậy. Tuy nhiên, đánh giá tính bền vững của tiến trình này vẫn cần quan sát thêm về chất lượng nghiên cứu, khả năng thương mại hóa và vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ảnh hưởng của quá trình chuyển dịch công nghệ không chỉ là thành công kỹ thuật mà còn có tác động thương mại và địa-chính trị, khiến các nhà làm chính sách, doanh nghiệp và cộng đồng khoa học toàn cầu phải thích nghi với một bối cảnh cạnh tranh mới.

Để hiểu thêm về khía cạnh y tế và xã hội liên quan đến một chất từng được sử dụng cho gây mê nhưng dễ bị lạm dụng, hãy đọc bài Ketamin: công dụng, rủi ro và khung quản lý tại Việt Nam, phân tích đầy đủ về tác dụng, hình thức lạm dụng và hệ quả đối với sức khỏe.

Nếu bạn quan tâm đến những khám phá địa lý và sinh thái học bất ngờ xuất hiện khi thay đổi băng hà, bài viết vùng đất Nam Cực chưa thấy ánh sáng trong hàng chục nghìn năm kể chi tiết về khu vực mới lộ và những cơ hội nghiên cứu độc đáo.

Với góc nhìn khác về bộ sưu tập vật thể độc đáo và giá trị văn hoá – kỹ thuật, bài viết bộ sưu tập siêu xe độc nhất của Quốc vương Brunei mô tả 10 mẫu xe hiếm, lịch sử đặt hàng và lý do khiến chúng trở nên đặc biệt.