Bảo Tồn Thành Công Loài Cá Nước Ngọt Khổng Lồ Ở Amazon

Ở khu vực sông Amazon, một trong những loài cá nước ngọt lớn nhất thế giới, Hải tượng long (Arapaima gigas), từng đứng trên bờ vực tuyệt chủng do nạn đánh bắt quá mức. Tuy nhiên, nhờ vào sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương, tình hình đã được cải thiện rõ rệt.

Chỉ hơn một thập kỷ trước, Hải tượng long có thể dài tới 3 mét và nặng khoảng 230 kg, rất phổ biến ở các dòng sông Amazon, đã phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là do khai thác tài nguyên không bền vững, khi nhu cầu tiêu thụ cá ngày càng tăng.

Ngư dân bắt một con cá Hải tượng long trên sông Amazon. (Nguồn: National Geographic).

Nhưng sự can thiệp của cộng đồng đã giúp loài cá này hồi sinh. Theo nghiên cứu của nhà sinh thái học João Campos-Silva, tại các khu vực áp dụng phương pháp đánh bắt bền vững, số lượng Hải tượng long đã tăng đến 425% trong vòng 11 năm qua.

Thành công này không chỉ dừng lại ở một loài. Nó có thể phục vụ như một mô hình cho việc bảo tồn các loài thủy sản lớn khác tại Amazon và trên toàn cầu, nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng trong các nỗ lực bảo tồn.

Lưu vực sông Amazon, trải dài gần bằng diện tích nước Mỹ, là nơi sinh sống của hàng triệu người, trong đó có khoảng 400 nhóm người bản địa. Địa điểm này còn tập trung nhiều loài cá hơn bất kỳ hệ thống sông nào khác trên thế giới.

Hải tượng long, được gọi là “pirarucu” trong ngôn ngữ thổ dân Tupí, có nghĩa là “cá đỏ” do màu sắc đặc trưng ở đuôi. Loài cá này có tập tính kiếm mồi trong các hồ và đầm lầy, nhưng chỉ có thể lặn từ 10 đến 20 phút trước khi phải nổi lên để thở bằng một bong bóng bơi giống như phổi.

Loài Hải tượng long từng đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do tình trạng đánh bắt quá mức. (Nguồn: National Geographic)

Khả năng nổi lên mặt nước cũng khiến Hải tượng long trở nên dễ bị tổn thương trước nạn săn bắt. Một nghiên cứu vào năm 2014 chỉ ra rằng nhu cầu lớn về hải sản đã dẫn đến việc loài cá này bị đánh bắt quá mức.

Để ứng phó với tình trạng này, chính phủ Brazil đã thiết lập mạng lưới các khu bảo tồn rộng lớn, trong đó một số khu vực cấm đánh bắt cá Hải tượng long hoàn toàn.

Sáng Kiến Bảo Tồn

Khoảng 15 năm trước, João Campos-Silva đã bắt đầu một dự án nghiên cứu dọc theo sông Jurúa, phối hợp chặt chẽ với người dân tại cộng đồng São Raimundo. Họ đã thiết lập hạn ngạch đánh bắt bền vững, cho phép thu hoạch 30% sản lượng cá Hải tượng long trưởng thành trong các khu vực bảo vệ.

Hầu hết Hải tượng long sinh sản vào mùa nước lũ, và khi nước rút, chúng bị mắc kẹt tại các hồ và sông riêng lẻ. Trong thời gian này, người dân địa phương được phép đánh bắt cá để đảm bảo nguồn sinh kế.

Ngư dân địa phương đánh bắt cá Hải tượng long trên một nhánh sông Amazon. (Nguồn: National Geographic).

Kết quả từ các biện pháp này rất khả quan; số lượng Hải tượng long đã phục hồi một cách nhanh chóng. Ngoài việc tăng thu nhập cho người dân, doanh thu từ việc đánh bắt còn được đầu tư trở lại cho giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng trong cộng đồng.

Nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu sâu về hệ sinh thái và các quần thể cá Hải tượng long, trong đó sử dụng công nghệ gắn thẻ để theo dõi chúng. Họ đã phát hiện rằng, để một quần thể cá Hải tượng long được coi là khỏe mạnh, cần có tối thiểu 30 cá thể trên mỗi km2 vùng ngập nước.

Giáo sư Donald Stewart từ Đại học bang New York khẳng định rằng mô hình bảo tồn cộng đồng đã đạt được những kết quả tuyệt vời hơn cả ở Guyana, nơi quần thể cá Hải tượng long đã tăng gấp 10 lần kể từ năm 2000.

Một cơ sở chế biến cá Hải tượng long được cấp phép tại bang Amazonas, Brazil. (Nguồn: National Geographic)

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khu vực ở Amazon chưa được quản lý, nơi loài Hải tượng long có thể bị tuyệt chủng cục bộ. Nghiên cứu của Campos-Silva còn cho thấy có những loài Hải tượng long khác đang trong tình trạng cực kỳ nguy cấp.

Dẫu vậy, thành công trong việc bảo tồn loài Hải tượng long có thể trở thành mô hình cho việc bảo vệ các loài cá khổng lồ nguy cấp khác trên toàn thế giới.