Al Jassasiya: Hé lộ ý nghĩa những hàng vết lõm kỳ bí ven bờ Qatar

Giữa các đụn cát hoang vắng ở bờ đông bắc Qatar, một dải đá phủ những vết chạm khắc khiến người ta dừng lại và suy đoán. Những lỗ đục, hình thù sinh động và các bản vẽ thuyền trên nền đá vôi không chỉ là dấu tích thẩm mỹ — chúng là mảnh ghép hiếm hoi giúp ta nhìn thấy đời sống ven biển của những cộng đồng đã từng hoạt động trong vùng.

Di chỉ Al Jassasiya, nơi lưu giữ gần một nghìn tác phẩm khắc trên đá, thu hút nhà nghiên cứu bởi sự đa dạng về hình thức: từ hàng đục lõm với bố cục lặp lại tới các mô tả chi tiết về thuyền và vật dụng đi biển. Những đặc điểm này đặt ra câu hỏi: Ai đã tạo ra chúng, họ dùng chúng để làm gì, và chúng thuộc giai đoạn lịch sử nào?

Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Diện mạo di tích và những dấu ấn đặc trưng

Trên khắp Qatar có khoảng một chục hai di chỉ chạm khắc đá, tập trung nhiều dọc ven biển; Al Jassasiya nằm cách thủ đô Doha vào khoảng một giờ lái xe và được phát hiện lần đầu vào năm 1957. Hơn mười lăm năm sau, một đoàn khảo cổ học Đan Mạch đã đến để hệ thống hóa và ghi chép các hoa văn một cách kỹ lưỡng.

Một phần lớn các hình khắc ở đây là những vết đục lõm—kích thước và hình dạng khác nhau—xếp thành những mẫu nhìn có chủ ý. Trong số đó, điểm nhấn dễ nhận thấy là hai hàng gồm bảy vết lõm song song; nhiều người từng liên tưởng tới bàn chơi gần giống trò ô ăn quan. Song không phải ai cũng chấp nhận giả thiết này, vì một số lỗ quá nhỏ hoặc nằm ở vị trí dốc, không phù hợp cho mục đích chơi.

Các vết lõm tròn trên đá là đặc trưng của Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Diễn giải: từ trò chơi đến nghi lễ

Một số chuyên gia đưa ra nhiều giả thuyết để giải mã chức năng của các mẫu vết lõm. Ngoài ý tưởng liên quan đến trò chơi dân gian, còn có suy đoán về vai trò bói toán, nơi phân loại hoặc lưu trữ ngọc trai, thậm chí là công cụ theo dõi thủy triều hay thời gian. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng trực tiếp để xác nhận bất kỳ giả thuyết nào một cách dứt khoát.

Ferhan Sakal — người đứng đầu bộ phận khai quật và quản lý di tích tại Bảo tàng Quốc gia Qatar — ghi nhận rằng không tồn tại chỉ dẫn rõ ràng liên kết các mẫu hình với một chức năng đơn lẻ. Ông cho rằng một số biểu tượng có thể mang tính nghi lễ, đồng thời phản ánh năng lực quan sát và tư duy trừu tượng của người tạo tác.

Niên đại: điều còn gây tranh luận

Việc xác định mốc thời gian cho các tác phẩm ở Al Jassasiya gặp nhiều khó khăn. Những đánh giá về niên đại tương đối khác nhau, trải từ thời đồ đá mới cho đến thời kỳ Hồi giáo. Sakal nhận định không nhất thiết tất cả hình khắc đều đồng thời ra đời — chúng có thể thuộc các giai đoạn khác nhau trong lịch sử địa phương.

Một nghiên cứu trước đây, khảo sát chín bản khắc, cho kết luận rằng những mẫu đó chỉ tồn tại trong vài trăm năm. Tuy nhiên, chính bản thân nghiên cứu cũng nhấn mạnh cần thêm dữ liệu để có kết luận chắc chắn hơn về niên đại của toàn bộ di sản tại Al Jassasiya.

Những bức thuyền: manh mối về nghề biển và tín ngưỡng

Trong tập hợp hình khắc, các hình thuyền là phần được các nhà khoa học chú ý nhiều nhất. So sánh với các di chỉ ven biển khác, tỉ lệ tranh thuyền ở Al Jassasiya rõ ràng cao hơn — điều này gợi ý rằng hoạt động hàng hải, ngư nghiệp và khai thác ngọc trai đóng vai trò quan trọng với cộng đồng từng sinh sống tại đây.

Từ góc nhìn trên cao, nhiều bức thuyền có hình dạng giống cá với đuôi thuôn và mái chèo xếp song song; một số chi tiết như vị trí cột buồm hay ghế người chèo cũng được thể hiện khá rõ. Ngoài ra, một vài bức còn mô tả mỏ neo — cả loại truyền thống bằng đá có hai lỗ lẫn mỏ neo kim loại, loại sau được cho là xuất hiện ở khu vực khoảng bảy trăm năm trở lại (theo các quan sát trong nguồn tư liệu).

Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).

Hai tác giả Frances Gillespie và Faisal Abdulla Al-Naimi bàn rằng trong nhiều nền văn hóa cổ, thuyền không chỉ là phương tiện mưu sinh mà còn đượm yếu tố tâm linh — biểu tượng cho hành trình từ đời này sang thế giới bên kia. Do đó, các bức thuyền ở Al Jassasiya có thể mang đồng thời giá trị thực dụng và biểu tượng.

Phương pháp tiếp cận nghiên cứu: những bước cần làm rõ

Để tiến tới một bức tranh hiểu biết toàn diện hơn về Al Jassasiya, các nhà khảo cổ cần kết hợp nhiều hướng tiếp cận: đo đạc và quy trình ghi chép chính xác, phân tích vật liệu và bề mặt đá, so sánh hình thức với các di chỉ ven biển lân cận, cùng với nghiên cứu bối cảnh khảo cổ học và sinh địa lý. Hiện tại, những dữ liệu đã công bố chỉ cung cấp các manh mối bước đầu — có giá trị nhưng chưa đủ để đóng lại mọi tranh luận.

Ý nghĩa với di sản và cộng đồng

Dù còn nhiều điều chưa rõ, Al Jassasiya vẫn là một cửa sổ quan trọng về quá khứ ven biển Qatar. Các bản khắc truyền tải thông tin không chỉ về công cụ và tàu thuyền, mà còn về cách con người tổ chức đời sống, ghi nhớ và thể hiện tín ngưỡng. Việc bảo tồn, nghiên cứu thêm và giải mã những ký hiệu này đóng vai trò then chốt trong việc nối kết quá khứ với hiện tại.

Các câu hỏi thường gặp

Al Jassasiya nằm ở đâu và đã được phát hiện khi nào?

Al Jassasiya ở vùng bờ biển đông bắc Qatar, được phát hiện lần đầu vào năm 1957 và sau đó thu hút sự chú ý của các đội khảo cổ, trong đó có nhóm nhà khảo cổ Đan Mạch đến nghiên cứu kỹ lưỡng hơn hơn mười lăm năm sau đó.

Những vết lõm có chắc chắn là dụng cụ cho trò chơi không?

Không thể khẳng định chắc chắn. Một số người cho rằng các hàng vết lõm phục vụ mục đích chơi, nhưng ý kiến này bị chất vấn vì có lỗ quá nhỏ hoặc ở vị trí dốc. Các giả thuyết thay thế bao gồm vai trò nghi lễ, lưu trữ ngọc trai hoặc công cụ đo lường thủy triều — song không có chứng cứ trực tiếp để loại trừ hay xác nhận bất kỳ trường hợp nào.

Người ta có biết chắc các bức vẽ này thuộc thời nào không?

Chưa có sự đồng thuận. Có bằng chứng cho thấy một số mẫu có niên đại vài trăm năm, nhưng cũng tồn tại nhận định rằng các bản khắc tại Al Jassasiya có thể được thực hiện vào các thời kỳ khác nhau, từ đồ đá mới tới thời kỳ Hồi giáo. Cần thêm nghiên cứu để làm rõ niên đại tổng thể.

Kết luận

Al Jassasiya là một tập hợp di tích hiếm hoi, nơi các vết lõm và hình khắc thuyền cùng xuất hiện trên bề mặt đá vôi, vừa phản ánh đời sống biển vừa gợi mở chiều kích tâm linh của cư dân cổ. Hiểu được đúng mục đích và niên đại của chúng đòi hỏi nghiên cứu liên ngành và kiên nhẫn — song ngay cả ở trạng thái hiện nay, những tác phẩm đá này đã góp phần quan trọng vào việc dựng lại ký ức ven biển Qatar.

Tham khảo tiếp:

Để mở rộng góc nhìn về các di tích bí ẩn và những giả thuyết lịch sử, bạn có thể đọc phân tích sâu về sự thật về quan tài đá Assos và truyền thuyết phân hủy, nơi khám phá vật liệu và truyền thuyết gắn với các mẫu quan tài đá đặc sắc.

Nếu bạn quan tâm đến tư liệu hoàng gia và những mảnh bia chứa ghi chép lịch sử, bài viết về giải mã Phiến đá Palermo và Biên niên sử Ai Cập mang lại cái nhìn sâu về giá trị ghi chép và những câu hỏi còn bỏ ngỏ.

Với những ai muốn tìm hiểu về những trường hợp y học và sinh học hiếm gặp khiến giới khoa học bối rối, bài viết về cuộc đời Brooke Greenberg và ‘Hội chứng X’ bí ẩn phân tích dữ kiện liên quan đến những hiện tượng khó lý giải.