Giải thích quy trình đặt tên cho bão: ai, như thế nào và vì sao

Một tên ngắn gọn có thể làm cho thông điệp cảnh báo bão dễ nhớ và nhanh lan tỏa hơn. Hệ thống đặt tên cho các cơn bão không phải là chuyện ngẫu hứng: nó vận hành theo những quy tắc khu vực, do các cơ quan khí tượng đề xuất và được phê duyệt theo chu kỳ. Bài viết này giải rõ cơ chế phân công tên, cách luân phiên danh sách và lý do tại sao một số tên bị loại bỏ khỏi danh sách sử dụng.

Tại sao cần đặt tên cho mỗi cơn bão?

Trước kia, người ta dùng kinh độ-vĩ độ để gọi xoáy thuận, nhưng đó là thông tin khó nhớ, dễ gây nhầm lẫn. Tên riêng ngắn gọn giúp các trạm khí tượng, cơ quan ven biển và truyền thông trao đổi nhanh hơn, giảm sai sót khi truyền đạt cảnh báo và hỗ trợ cộng đồng chuẩn bị đối phó. Theo ghi nhận trong tài liệu khu vực, mục tiêu chính là tối ưu hóa tốc độ và độ chính xác khi thông tin được truyền đến người dân.

Ai chịu trách nhiệm đặt tên và ai duyệt danh sách?

Việc đề xuất tên thường do cơ quan khí tượng quốc gia (National Meteorological and Hydrological Services – NMHSs) chủ trì. Những đề xuất này sau đó được thảo luận và phê duyệt tại các cuộc họp cấp khu vực, tổ chức định kỳ hàng năm hoặc hai năm một lần. Với phạm vi quốc tế, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) là đầu mối tổng hợp và điều phối để đảm bảo hệ thống nhất quán giữa các nước trong cùng khu vực.

Danh sách tên hoạt động ra sao — luân phiên và giới hạn

Một số khu vực áp dụng nhiều bảng tên được luân phiên. Ví dụ, ở khu vực Đại Tây Dương có bộ danh sách gồm 21 tên mỗi năm, và sáu bộ danh sách đó được dùng theo vòng sáu năm. Do đó, một bộ tên của năm này sẽ được tái sử dụng sau sáu năm. Lưu ý: trong danh sách Đại Tây Dương, các chữ cái Q, U, X, Y và Z thường không được dùng khi đặt tên.

Quy tắc tại các khu vực khác: Bắc Ấn Độ Dương, Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông

Các khu vực có cách tiếp cận khác nhau. Ở Bắc Ấn Độ Dương, hệ thống tên được cập nhật gần đây, và các tên được dùng theo thứ tự bảng chữ cái với cách đặt trung tính. Trong khi đó, tại Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông — khu vực liên quan trực tiếp đến Việt Nam — phần lớn tên do các quốc gia trong khu vực cung cấp và thường là tên địa danh, loài động thực vật hoặc các từ mang tính văn hoá. Mỗi quốc gia nộp một số tên, sắp xếp thành nhiều danh sách và luân phiên sử dụng qua các năm.

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Cơ quan chuyên môn và tên quốc tế

Tại khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương, Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) là một trong những trung tâm chuyên ngành được giao nhiệm vụ dự báo, cảnh báo và phê duyệt tên quốc tế cho các xoáy thuận hoạt động trong khu vực. Ngoài JMA, danh sách đặt tên quốc tế được biên soạn từ đóng góp tên của nhiều quốc gia trong vùng, sau đó các tên này được sử dụng theo trình tự cố định khi cơn bão đạt cấp bão.

Đặc điểm áp dụng tên tại Philippines

Philippines sử dụng hệ danh sách riêng khi một xoáy thuận đi vào khu vực họ theo dõi (PAR). Trong trường hợp một cơn bão có tên quốc tế đã có trước, khi nó vào PAR, cơ quan Philippines có thể gán cho xoáy thuận đó một tên gọi nội bộ nằm trong bộ 25 tên của họ. Nếu danh sách chính bị dùng hết trong một mùa bão, quốc gia này sẽ dùng một danh sách bổ sung gồm những tên được chuẩn bị trước.

Khi nào một tên bị loại khỏi danh sách?

Nếu một cơn bão gây thiệt hại lớn về người và tài sản, cộng đồng và các quốc gia có thể kiến nghị loại bỏ tên đó để tránh gợi lại ký ức đau thương. Quyết định cuối cùng thường được đưa ra thông qua bỏ phiếu giữa các thành viên có liên quan. Lịch sử ghi nhận nhiều tên bị loại vì hậu quả nặng: ví dụ những tên từng bị loại do tính hủy hoại mạnh và thiệt hại nghiêm trọng tại nước sở tại và khu vực.

Phân loại bão theo vận tốc gió

Các trung tâm cảnh báo sử dụng ngưỡng vận tốc gió để phân cấp xoáy thuận. Một hệ thống cụ thể ở Tây Bắc Thái Bình Dương coi một xoáy thuận là bão khi vận tốc gió nằm trong khoảng 73–148 km/h; nếu gió mạnh hơn 149 km/h, hệ thống phân loại đó gọi là siêu bão. Những ngưỡng này giúp thống nhất cách gọi và mức độ cảnh báo trong báo cáo chuyên môn.

Đặt tên theo trình tự và ví dụ cụ thể

Danh sách đặt tên được sắp xếp theo thứ tự và chỉ sử dụng tên khi một xoáy thuận đạt cấp bão trở lên. Tên gọi tiếp theo trong chuỗi sẽ là tên đứng dưới cùng trong danh sách sau tên vừa sử dụng; ví dụ, khi một tên được sử dụng ở cuối danh sách một năm, tên bắt đầu cho năm sau sẽ tiếp tục theo trình tự sẵn có trên các bảng. Theo cách này, sau một cơn bão có tên Sonca, cơn bão kế tiếp trong chuỗi tại cùng khu vực sẽ mang tên Nesat.

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Một vài trường hợp tên bão gần đây

Các tài liệu khu vực ghi nhận tên từng được đề xuất bởi quốc gia sở tại; ví dụ, một số tên phổ biến tại Việt Nam đã được đăng ký trong danh sách quốc tế. Một số cơn bão khi hình thành và đổ bộ đã được nêu tên theo danh sách khu vực. Trong một số ví dụ nêu trong nguồn, bão Sonca được ghi nhận đổ bộ với vận tốc gió đạt mức nhất định, và tên của cơn bão này là tên có trong cơ sở dữ liệu do chương trình Xoáy thuận nhiệt đới của WMO biên soạn.

Ghi chú về tính vận hành và lợi ích của hệ thống tên

Nguyên tắc lựa chọn tên ngắn, dễ phát âm và dễ phân biệt khi nói là tiêu chí quan trọng. Điều này giảm thiểu nhầm lẫn trong truyền thông giữa các cơ quan, phà tàu, và cộng đồng ven biển — những nơi cần thông tin cảnh báo chính xác và nhanh. Hệ thống tên cũng tạo thuận lợi cho việc lưu trữ dữ liệu lịch sử về bão, vì mỗi tên mang theo một chuỗi thông tin sự kiện cụ thể.

Bão Hayan quan sát từ Trạm Vũ trụ Quốc tế. (Video: YouTube).

Điều hành danh sách: họp, đề xuất và thay đổi

Mỗi năm, ủy ban phụ trách đặt tên sẽ họp để xem xét đề xuất tên mới hoặc kiến nghị loại bỏ những tên không phù hợp. Các quốc gia có thể đề nghị loại bỏ tên do lịch sử liên quan đến hậu quả nghiêm trọng, và các bên trong khu vực cùng thảo luận trước khi quyết định. Cơ chế này thể hiện tính hợp tác liên quốc gia trong quản lý rủi ro thiên tai.

Lời khuyên khi theo dõi thông tin bão

Khi nghe thông báo về bão, người dân nên chú ý tên cơn bão kèm theo cảnh báo về vận tốc gió, hướng di chuyển và vùng ảnh hưởng. Tên giúp bạn dễ tra cứu thông tin lịch sử và cập nhật từ các cơ quan khí tượng chính thức. Trong mọi trường hợp, hãy ưu tiên nguồn tin từ các trung tâm dự báo và cảnh báo chính thức trong khu vực.

Kết luận

Hệ thống đặt tên cho xoáy thuận là một công cụ hành chính và truyền thông quan trọng, được vận hành dựa trên đóng góp của các cơ quan khí tượng quốc gia và sự điều phối khu vực. Những quy tắc về danh sách, luân phiên, loại bỏ tên và ngưỡng phân loại đều hướng tới một mục tiêu chung: giúp thông tin cảnh báo trở nên nhanh, rõ ràng và dễ nhớ để bảo vệ con người và tài sản trước thiên tai.

Muốn hiểu sâu hơn về cách một số họ lại trở nên phổ biến với hàng trăm triệu người, bạn có thể tiếp tục khám phá bài phân tích về nguồn gốc và phân bố họ ở Trung Quốc với góc nhìn lịch sử và dữ liệu dân số. Bài viết cung cấp lý do vì sao năm họ hàng đầu có số lượng lớn và những yếu tố thúc đẩy sự tập trung này, mời bạn đọc bài nguồn gốc và phân bố các họ phổ biến ở Trung Quốc để mở rộng hiểu biết.

Nếu bạn quan tâm đến vật liệu kim loại quý và muốn biết bạch kim khác vàng trắng như thế nào trong đặc tính và ứng dụng, có một bài viết chuyên sâu phân tích tính vật lý, nguồn gốc khai thác và cách phân biệt hai kim loại trong trang sức lẫn công nghiệp. Tham khảo bài đặc tính và cách phân biệt bạch kim với vàng trắng để nắm rõ hơn về ưu-nhược điểm của mỗi loại.

Với những ai quan tâm đến an toàn y tế và tác hại của các chất gây mê khi bị lạm dụng, bài viết về ketamin giải thích dạng tồn tại, tác dụng y tế và những rủi ro nếu sử dụng không đúng mục đích. Bạn có thể đọc thêm tại tác dụng và rủi ro khi lạm dụng ketamin để có bức tranh toàn diện và thận trọng hơn.